Στην εποχή της υπερ-παραγωγικότητας, όπου η συνεχής δραστηριότητα θεωρείται αρετή, υπάρχει μια ομάδα ανθρώπων που φαίνεται να “πηγαίνει κόντρα στο ρεύμα”: όσοι απολαμβάνουν να μένουν ήρεμοι, ακίνητοι ή χαμένοι στις σκέψεις τους. Κι ενώ αυτό συχνά παρερμηνεύεται ως τεμπελιά ή έλλειψη φιλοδοξίας, οι σύγχρονες έρευνες αποκαλύπτουν μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα. Οι άνθρωποι που μπορούν να “μην κάνουν τίποτα” ίσως τελικά είναι εκείνοι με το πιο ενεργό, δημιουργικό και βαθύ μυαλό.
Μια εντυπωσιακή μελέτη του Πανεπιστημίου της Φλόριντα έδειξε ότι όσοι βαριούνται εύκολα ή αποφεύγουν τη συνεχή φυσική δραστηριότητα έχουν συχνά υψηλότερη νοητική λειτουργία, περισσότερη εσωτερική ενέργεια και πιο αναπτυγμένη ικανότητα αφηρημένης σκέψης. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν χρειάζονται εξωτερικά ερεθίσματα για να απασχολήσουν το μυαλό τους αντίθετα, ο εγκέφαλός τους λειτουργεί εντατικά στο παρασκήνιο, επεξεργαζόμενος πληροφορίες, ιδέες και σκέψεις με τρόπο που οι πιο δραστήριοι άνθρωποι συχνά δεν έχουν την ευκαιρία να κάνουν.
Όταν δεν κάνουμε τίποτα, ενεργοποιείται στον εγκέφαλο ένα νευρωνικό δίκτυο που ονομάζεται Default Mode Network. Σε αυτή την κατάσταση χαλάρωσης, ο εγκέφαλος δεν “κλείνει”, αλλά ανοίγει. Αναλαμβάνει να οργανώσει τις εμπειρίες μας, να επεξεργαστεί συναισθήματα, να συνδέσει ιδέες και να δημιουργήσει λύσεις σε προβλήματα που ίσως ούτε καν σκεφτόμασταν συνειδητά. Αυτός είναι και ο λόγος που πολλές μεγάλες ιδέες δεν γεννιούνται στη δουλειά ή μπροστά στον υπολογιστή, αλλά στη σιωπή, στο ντους, στο περπάτημα ή σε μια εντελώς άδολη στιγμή ξεκούρασης.
Οι άνθρωποι που μπορούν να μείνουν μόνοι με τις σκέψεις τους, χωρίς άγχος ή αμηχανία, παρουσιάζουν υψηλότερο επίπεδο αυτογνωσίας και μεταγνωστικής λειτουργίας. Με άλλα λόγια, έχουν την ικανότητα να παρατηρούν τις σκέψεις τους, να εξετάζουν τι νιώθουν και να επεξεργάζονται πολύπλοκες ιδέες χωρίς εξωτερική καθοδήγηση. Αυτή η δεξιότητα συνδέεται στενά με την κριτική σκέψη, τη δημιουργικότητα και την ψυχική ωριμότητα. Πρόκειται για ανθρώπους που συχνά αναπτύσσουν πιο ευέλικτη σκέψη, μεγαλύτερη φαντασία και πιο σταθερή συγκέντρωση σε βάθος χρόνου.
Τα πλεονεκτήματα της «απραξίας» δεν περιορίζονται μόνο στη νοημοσύνη. Ερευνητές από το UCLA έχουν δείξει ότι οι συνεχείς απαιτήσεις και η υπερδραστηριότητα αυξάνουν τη κορτιζόλη, την ορμόνη του στρες, με αποτέλεσμα να μειώνεται η συγκέντρωση, η μνήμη και η διαύγεια. Αντίθετα, άνθρωποι που επιτρέπουν στον εαυτό τους μικρές παύσεις κατά τη διάρκεια της ημέρας παρουσιάζουν καλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα και ευκολότερη προσαρμογή σε δύσκολες καταστάσεις. Η ηρεμία δεν είναι τεμπελιά είναι εργαλείο ισορροπίας.
Αυτό το είδος “ήσυχης ευφυΐας” δεν είναι καινούριο φαινόμενο. Πολλοί μεγάλοι δημιουργοί της ιστορίας χρειάζονταν στιγμές πλήρους ηρεμίας για να λειτουργήσουν: ο Αϊνστάιν έλεγε ότι σκεφτόταν καλύτερα όταν περιπλανιόταν άσκοπα, ενώ η Βιρτζίνια Γουλφ είχε υψώσει την ανάγκη της για “δικό της χώρο” σε φιλοσοφία ζωής. Η δημιουργικότητα δεν ανθίζει στον θόρυβο, αλλά στη σιωπή.
Φυσικά, το να μην κάνεις τίποτα δεν αποτελεί από μόνο του σημάδι ευφυΐας. Η διαφορά βρίσκεται στην ποιότητα της «απραξίας». Άλλο η αναβλητικότητα, κι άλλο η δημιουργική παύση. Το ένα σε μπλοκάρει, το άλλο σε δυναμώνει. Όταν κάποιος επιλέγει συνειδητά να ηρεμήσει, να αποσυρθεί από τον θόρυβο και να αφήσει το μυαλό του να ταξιδέψει, συχνά δίνει στον εαυτό του χώρο να αναπτυχθεί νοητικά και συναισθηματικά. Σε αυτό το πλαίσιο, η ησυχία γίνεται εργαλείο εξέλιξης και όχι απόδραση από τις ευθύνες.
Ίσως τελικά η πραγματική εξυπνάδα να μην μετριέται με το πόσα κάνουμε, αλλά με το πόσο βαθιά μπορούμε να σκεφτούμε όταν δεν κάνουμε τίποτα. Και ίσως, σε έναν κόσμο που τρέχει ασταμάτητα, οι πιο σοφοί είναι αυτοί που ξέρουν πότε να σταματούν.
University of Florida – Έρευνα για τη σκέψη και τη βαρεμάρα:
https://news.ufl.edu/articles/2016/08/thinkers-dont-get-bored-they-get-smart.html
Scientific American – Το δίκτυο Default Mode του εγκεφάλου:
https://www.scientificamerican.com/article/what-is-the-default-mode-network/
Harvard Business Review – Τα οφέλη του “να μην κάνεις τίποτα”:
https://hbr.org/2017/12/the-case-for-doing-nothing
UCLA – Πώς το στρες επηρεάζει τον εγκέφαλο:
https://newsroom.ucla.edu/releases/how-stress-affects-the-brain
Psychology Today – Η σημασία της “απραξίας” στη δημιουργικότητα:
https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-creativity-cure/201809/the-importance-doing-nothing
