Το «λειτουργικό πάγωμα» είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται ολοένα και συχνότερα στην ψυχολογία για να περιγράψει μια κατάσταση στην οποία το άτομο φαίνεται εξωτερικά λειτουργικό, αλλά εσωτερικά νιώθει συναισθηματικά μπλοκαρισμένο, εξαντλημένο ή αποσυνδεδεμένο. Δεν πρόκειται για κλινική διάγνωση, αλλά για έναν περιγραφικό όρο που βοηθά να κατανοήσουμε μια πολύ πραγματική εμπειρία, ιδιαίτερα σε ανθρώπους που ζουν για μεγάλα διαστήματα υπό πίεση.
Σε αντίθεση με την κλασική αντίδραση «πάλης ή φυγής», το λειτουργικό πάγωμα σχετίζεται με τη νευροβιολογική απόκριση του «freeze». Το νευρικό σύστημα, όταν αντιλαμβάνεται ότι το στρες ή η απειλή είναι παρατεταμένα και δεν μπορούν να αποφευχθούν, επιλέγει μια στρατηγική εξοικονόμησης ενέργειας. Το άτομο συνεχίζει να πηγαίνει στη δουλειά του, να φροντίζει υποχρεώσεις και να ανταποκρίνεται σε βασικές απαιτήσεις, αλλά χωρίς ζωντάνια, χαρά ή αίσθηση νοήματος.
Πολλοί άνθρωποι που βιώνουν λειτουργικό πάγωμα δεν καταλαβαίνουν αμέσως τι τους συμβαίνει. Συχνά λένε «όλα φαίνονται καλά στη ζωή μου, αλλά νιώθω άδειος» ή «κάνω όσα πρέπει, αλλά δεν νιώθω τίποτα». Η καθημερινότητα κυλά μηχανικά, χωρίς έντονα συναισθήματα, είτε θετικά είτε αρνητικά. Αυτή η συναισθηματική απενεργοποίηση είναι ένας τρόπος προστασίας του οργανισμού από την υπερφόρτωση.
Το λειτουργικό πάγωμα εμφανίζεται συχνά σε άτομα με χρόνια έκθεση σε στρες, όπως επαγγελματική εξουθένωση, φροντίδα άλλων χωρίς επαρκή στήριξη, δύσκολες οικογενειακές συνθήκες ή ανεπίλυτα τραύματα. Δεν χρειάζεται να υπάρχει ένα μεγάλο, «ορατό» τραυματικό γεγονός. Η συσσωρευμένη πίεση, όταν δεν βρίσκει διέξοδο, μπορεί να οδηγήσει το σώμα και το μυαλό σε αυτή την κατάσταση.
Σε επίπεδο σώματος, το λειτουργικό πάγωμα μπορεί να εκδηλωθεί με χρόνια κόπωση, μυϊκή ένταση, προβλήματα ύπνου ή συχνούς πονοκεφάλους. Σε ψυχολογικό επίπεδο, εμφανίζονται δυσκολία στη λήψη αποφάσεων, μειωμένο κίνητρο, αίσθηση αποσύνδεσης από τον εαυτό και τους άλλους, καθώς και μειωμένη ικανότητα απόλαυσης. Το άτομο δεν «καταρρέει», αλλά ούτε και ζει πραγματικά.
Ένα από τα πιο δύσκολα σημεία του λειτουργικού παγώματος είναι ότι συχνά περνά απαρατήρητο από το περιβάλλον. Επειδή το άτομο συνεχίζει να ανταποκρίνεται, δεν λαμβάνει την κατανόηση ή τη βοήθεια που ίσως θα λάμβανε αν «σταματούσε». Αυτό μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα μοναξιάς και εσωτερικής απομόνωσης.
Η έξοδος από το λειτουργικό πάγωμα δεν γίνεται με πίεση ή με τη λογική «προσπάθησε περισσότερο». Αντίθετα, απαιτεί σταδιακή επανασύνδεση με το σώμα και το νευρικό σύστημα. Μικρές πράξεις ασφάλειας, ξεκούρασης και ρύθμισης του στρες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Η ψυχοθεραπεία, ειδικά προσεγγίσεις που λαμβάνουν υπόψη το τραύμα και το σώμα, μπορεί να βοηθήσει σημαντικά. Εξίσου σημαντική είναι η αναγνώριση ότι αυτή η κατάσταση δεν αποτελεί αδυναμία, αλλά έναν μηχανισμό επιβίωσης που κάποτε ήταν απαραίτητος.
Το λειτουργικό πάγωμα μας θυμίζει ότι η ψυχική υγεία δεν αφορά μόνο το αν «τα καταφέρνουμε», αλλά και το πώς νιώθουμε καθώς ζούμε τη ζωή μας. Η πραγματική ευεξία δεν είναι απλώς η λειτουργικότητα, αλλά η παρουσία, η σύνδεση και η αίσθηση ότι έχουμε χώρο να υπάρχουμε πέρα από τις υποχρεώσεις.
Πηγές
Cleveland Clinic – Trauma Response: Fight, Flight or Freeze
https://health.clevelandclinic.org/fight-flight-freeze-response
National Institute of Mental Health (NIMH) – Stress
https://www.nimh.nih.gov/health/topics/stress
Harvard Health Publishing – Understanding the stress response
https://www.health.harvard.edu/staying-healthy/understanding-the-stress-response
Polyvagal Theory – Dr. Stephen Porges
https://www.polyvagal.org
Bessel van der Kolk – The Body Keeps the Score (overview & research)
https://www.besselvanderkolk.com/resources/the-body-keeps-the-score
Verywell Mind – Freeze Response and Trauma
https://www.verywellmind.com/freeze-response-5223245
